حق خوداراديت جو سوال

عبدالخالق جوڻيجو

حصو ٻيو ۽ آخري 

                 ڪردن جي وڌيڪ اثرائتي ۽ خطرناڪ جدوجهد عراق ۾ ٿي آهي، ملا مصطفيٰ برزاني 1946ع ۾ ڪردستان ڊيموڪريڪٽ ڪ پارٽي ٺاهي، باقاعده جدوجهد شروع ڪئي، ان جو مرڪز ايران سان ملندڙ جابلو سرحدي علائقو هئو. ڪڏهن ڪڏهن هو ايران جي پاسي به هليو ويندو هئو ۽ هڪڙي مختصر عرصي لاءِ ايران، عراق دشمنيءَ ۾ سندس ڪجهه مدد به ڪئي، عراقي حڪومت جيڪا پهرين بادشاهت هئي پر 1958ع کان پوءِ هڪ ٻئي پويان فوجي انقلاب آيا ۽ بعث پارٽيءَ جي جهنڊي هيٺ حڪومتون  هلنديون رهيون، جيڪا عرب قومپرستيءَ سان گڏ سوويت يونين نواز سوشلسٽ به هئي. پر اهي سڀ ڪردن جي مخالفت ۾ هڪ ٻئي کان اڳرا هئا. 1972ع ۾ ڇوٿين فوجي انقلاب ذريعي صدام حسين اقتدار ۾ آيو، جيڪو ظلم، جبر ۽ بربريت ۾ سڀني کي مات ڏيندڙ هئو. اچڻ شرط هن ايران سان شط العرب  جي پراڻي جهڳڙي تي عارضي ٺاهه ڪيو، نتيجي ۾ ايران مصطفيٰ برزاني جي حمايت ختم ڪري ڇڏي. صدام ڪردن جي خاتمي  جي هڪ باقاعده مهم شروع ڪئي، جنهن کي جديد دنيا  ۾ نسلي صفائي(Enhance cleaning ) چيو وڃي ٿو، ڪرڪڪ ( Kirkuk ) سميت وڏن شهرن مان ڪردن کي ڀڄائي انهن جي جاءِ تي عربن کي آباد ڪيو ويو. جبلن جي غارن ۾ لڪل ماڻهن مٿان زهريلي گيس ڇڏي ويئي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ڏينهن ۾ 5-5 هزار ماڻهو مري ويا. اها يهودين خلاف نازي جرمنيءَ جي صفائي مهم ( جنهن کي يورپ ۽ آمريڪا Holocaust  چون ٿا) جي ڪاپي هئي پر 70 سالن تائين ناز جرمنيءَ کي ننديندڙ يورپ ۽ آمريڪا وارا صدام جي مدد ڪري رهيا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو سندن سياسي مخالف ( خميني واري ) ايران سان وڙهي رهيو هئو.

1979ع ۾ ملا مصطفيٰ برزاني جي وفات کانپوءِ ڪردستان ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي قيادت سندس پٽ مسعود برزاني سنڀالي، 1975ع ۾ پارٽيءَ جي هڪ اهم اڳواڻ جلال طلباڻي پنهنجي ساٿين سميت  ڪي ڊي پي جي قيادت تي قبائلي ڪردار ۽ پسمانده سوچ جا الزام لڳائيندي عليحدگي اختيار ڪئي ۽ پيٽرياٽڪ يونين  آف ڪردستان ( PUK ) جي نالي سان نئين پارٽي ٺاهي. اهي ٻئي پارٽيون عراقي حڪومت خلاف جنگ ڪرڻ سان گڏ هڪ ٻئي سان وڙهنديون رهيون آهن. هڪ وقت ته ( PUK  ) تي عراقي حڪومت جو ساٿ ڏيڻ جا به الزام لڳا. ڪردستان ٽن صوبن مان ٻن اربيل ۽ دوهڪ ۾ ڪي ڊي پي کي اڪثريت حاصل آهي، جڏهن ته سليمانيه ۾ پي يو ڪي جو زور آهي.

سنڌيءَ ۾ چوڻي آهي ته ته ”وُڙهن چور ڀلو ٿئي ڀاڳين جو“ 1990ع ۾ صدام حسين پاڙيسري ملڪ ڪويت تي فوجي چڙهائي ذريعي قبضو ڪري ورتو. هوڏانهن سوويت يونين جي پوين ڏينهن ۾ ان جي ڊهندڙ طاقت کي  ڏسندي آمريڪا پاڻ کي دنيا جو بي تاج بادشاهه سمجهڻ لڳو ۽ پنهنجي بي مثال ۽ بي مقابلي فوجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ آتو هئو.  سو صدام حسين جي ” بي وفا“ دوست  آمريڪا ڪويتي  قبضي کي بهانو بڻائي عراق تي حملو ڪري ڏنو.  عراقي فوجن جي شڪست کانپوءِ شڪست کاڌل جرمنيءَ وانگر عراق تي ڪڙا شرط مڙهيا ويا، جنهن مطابق عراق عملي طور  ٽن حصن ۾ ورهائجي ويو. اتر ۾ ڪرد، ڏکڻ ۾ شيعا عرب ۽ وچ تي سني عرب، ڪرد ۽ شيعا علائقن کي NO play zone  قرار ڏنو ويو، يعني انهن مٿان عراق جهاز نه اڏامي سگهندا. ان صورتحال جو ٻنهي فائدو ورتو، خاص ڪري ڪردن جن وٽ ” پيش مرگا“  جي صورت ۾ پنهنجي فوج به هئي، ان وقت کان اهو نيم خودمختيار خطو رهيو آهي.

2003ع ۾ جڏهن ” واحد سپر پاور“ طاقت جي نشي م مست آمريڪا عراق تي قبضي لاءِ حملي جو فيصلو ڪيو ته زميني فوجون موڪلڻ لاءِ کيس رستي جي ضرورت هئي، سندس پهريون انتخاب پراڻو دوست ۽ نيٽو اتحادي ترڪي هئو، پر اتان جي پارليامينٽ طرفان کتو جواب ملڻ کانپوءِ وچ ايشيا جي طرف کان ڪرد علائقي وارو  رستو وٺڻ آمريڪا بهادر جي مجبوري بڻجي وئي، ڪردن نه رڳو آمريڪي فوجن کي رستو ڏنو پر مرڪزي حڪومت ۽ ان جي ليڊر صدام حسين جي خاتمي واري جنگ ۾ مڪمل ۽ ڀرپور ساٿ ڏنو.  اهڙي طرح جديد تاريخ ۾ پهريون ڀيرو عالمي سياست جي ميدان ۾ ڪرد هڪ اهم ڌر ٿي اڀريا. 2005ع ۾ ٺهندڙ ۽ لاڳو ٿيندڙ آئين تحت عراق کي هڪ وفاقي ملڪ بڻايو ويو، جنهن ۾ مڪمل طور خودمختيار ڪرد علائقائي حڪومت ( KRG ) قائم ڪئي وئي، ان ئي انتظام تحت مسعود برزاني ڪرد علائقائي حڪومت جو صدر ٿيو، جڏهن ته جلال طلباڻي عراق جي مرڪزي حڪومت جو صدر ٿيو، وقت جا فيصلا ڏسو ته جيڪا عراقي حڪومت ڪردن جو صفايو ڪرڻ پئي چاهي، اڄ هڪڙو ڪرد ان  حڪومت جو سربراهه آهي.

2014ع ۾ جڏهن داعش واچوڙو بڻجي اٿي ۽ چند هفتن ۾ ٻئي وڏي شهر موصل سميت عراق جي وڏي حصي تي قبضو  ڪرڻ کان پوءِ بغداد جو رخ ڪيو ته اهڙي وقت ۾ آمريڪا طرفان کربين ڊالرن جي خرچ سان تيار ڪيل فوج هٿيار ڦٽا ڪري پير مٿي تي رکي ڀگي. ان وقت اهي ڪرد ”پيش مرگا“ هئا، جن اڳتي وڌي داعش جي پيش قدمي  روڪي ۽ پوءِ ان کي پوئتي ڌڪيو. اتي ڪردن جو قومي جذبو مثالي هئو. يورپ جي يونيورسٽين ۾ اعليٰ تعليم پرائيندڙ نوجوان ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون ٿڌيون هوائون ڇڏي وقت جي پڪار کي ورنائيندي وطن واپسيءَ جو رستو ورتو ۽ پهاڙن ۽ بيابانن ۾ سفاڪ ۽ وحشي داعش خلاف بندوق کڻي سينه سپر ٿيا، جن مان ڪيترن کلندي جان قربان ڪئي، خاص ڪري هڪ ڇوڪري جنهن اڪيلي سر ڪيترن وحشي دهستگردن سان مقابلو ڪيو، سا سڄي دنيا ۾ مشهور ٿي.

ساڳي طرح شام ۾ به عرب حڪومت جو ڪردن سان ورتاءُ ترڪي ۽ عراق جهڙو رهيو آهي. اتي به هڪ ڊگهي عرصي کان عرب نيشنلزم  جي بنياد تي بعث پارٽيءَ جي حڪومت آهي، اتي به داعش جي مصيبت ڪردن لاءِ موقعو کڻي آئي، اتي به داعش ٻوڏ جي پاڻيءَ وانگر تيزيءَ سان ڇانئجبي پئي وڃي. آمريڪا، برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن جي مدد ۽ حمايت سان تيار ڪيل ۽ تربيت ڏنل فري سيريا آرمي ( جيڪا بنيادي طرح صدر بشارالاسد کي هٽائڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي ) مينهن جو بوڻيو ثابت ٿي.

مرڪزي حڪومت جي فوج وڙهي ته رهي هئي پر وڏي ڏچي ۾ هئي، هتي به ڪردن ئي پاڻ ملهايو. ان جنگ ۾ ڪوباني شهر اها حيثيت اختيار ڪري ويو، جيڪا ٻي عالمي جنگ ۾ اسٽالن گراڊ جي هئي. اهو ڌرين جي فتح ۽ شڪست لاءِ علامتي حيثيت بڻجي ويو، ڪيترن مهينن جي ويڙهه کانپوءِ ڪردن جي تنظيم ( جنهن جي ڪرد نالي جو مخفف YPG  آهي ) داعش کي شڪست ڏني. اتان کان جنگ جو پاسو به ڦريو ۽ شام ۾ ڪردن جي حيثيت ۽ اهميت کي به تسليم ڪيو ويو. شام جي اترئين حصي جي ٽن ضلعن ( Cantons ) کي ڪردن خودمختيار قرار ڏنو ۽ اتي 22 سيپٽمبر تي پهرئين  مرحلي جون مڪاني چونڊون ڪرايون. ٻيو مرحلو 3  نومبر ۽ ٽيون 19 جنوري 2018ع تي مڪمل ڪيو ويندو. ان صورتحال مان ترڪيءَ کي وڌيڪ تڪليف آهي، جو اهو علائقو ترڪ سرحد سان مليل  آهي ۽ کيس خوف آهي ته شامي ڪردن جي خود مختياريءَ جا  اثر ترڪ ڪردن تي به پوندا. مختلف بهانن سان ترڪي پنهنجون فوجون سرحد پار موڪليندو ٿو رهي. ان کان علاوه ڪرد ڄاڻن ٿا ته شامي فوج مذهبي انتهاپسندن سان ويڙهه مان واندي ٿي سندن خلاف وڙهندي. امڪاني صورتحال انتهائي  ڏکي اٿن پر انهن جا حوصلا بلند ۽ ارادا اٽل آهن.

2005ع کان عراقي ڪردستان  ۾ هڪ مڪمل خودمختيار حڪومت قائم آهي، جيڪا نه رڳو پنهنجي داخلي معاملن جي مالڪ آهي پر پاڙيسرين سان واپار به ڪندي رهندي آهي، آزاديءَ  جي حق ۾ ڪرد عوام جي راءِ معلوم ڪرڻ خاطر 25 سيپٽمبر تي ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اعلان ٿيڻ شرط عراق سان گڏوگڏ ترڪي ۽ ايران ۾ به مخالفت ۾ ممڻ مچي ويو ۽ ڪرد علائقائي حڪومت کي خطرناڪ نتيجا ڀوڳڻ جون ڌمڪيون ملڻ لڳيون. آمريڪا سميت ڪيترن ئي عالمي طاقتن پڻ ريفرنڊم جي مخالفت ڪئي پر ” مڙس نه مڙيا“ ۽ ريفرينڊم ٿي ويو، جنهن ۾ 92 سيڪڙو ووٽرن آزاديءَ جي حق ۾ فيصلو ڏنو. ان کانپوءِ  عراق، ترڪي ۽ ايران جون ننڊون ڦٽي ويون آهن. پنهنجا سمورا  تاريخي، نظرياتي ۽ علائقائي اختلاف وساري ڪردن خلاف متحد ٿي ويا آهن.

ڪرد قوم جي آزادي ڏانهن مارچ کي روڪڻ لاءِ نه رڳو گڏيل صلاح مشورا ڪري رهيا آهن پر  گڏيل فوجي مشقون به ڪيون پيون  وڃن.  نه رڳو ايترو پر ترڪي ۽ ايران بين الاقومي  سرحدون لتاڙي سڌي فوجي  مداخلت جي به ڌمڪي ڏئي ڇڏي آهي. 2003ع کان وٺي ڪردستان حڪومت جي آمدنيءَ جو مکيه ذريعو تيل رهيو آهي. جيڪيو اهي ترڪيءَ جي رستي برآمد ڪندا آهن. ريفرينڊم کانپوءِ ترڪيءَ اها پائيپ لائين بند ڪرڻ ۽ ٻئي سرحدي واپار  تي به بندش وجهڻ جي ڌمڪي ڏني آهي. ڪرد حڪومت اهو جواب ڏنو ته ڀلي واپار بند ڪيو، ان ۾ 75 سيڪڙو ٽرڪون ته عراق ڏانهن وينديون آهن. اسان جو حصو ته رڳو 25 سيڪڙو آهي. تيل جو رستو به ڀلي بند ڪيو، اسان وٽ زراعت آهي، مال چاريندا آهيون ۽ تيل به پنهنجو آهي، بک ڪو نه مرنداسين“

ريفرنڊم کان اڳ ۾ ئي ڪرد علائقائي حڪومت چيو  هو ته ريفرينڊم ڪاميابيءَ جو مطلب فوري آزادي جو اعلان ڪرڻ نه هوندو ۽ عراقي حڪومت سان معقوليت جي بنياد تي ڳالهيون ٿي سگهنديون. پر سمورا دوست ۽ دشمن سمجهن ٿا ته اهو ڪردن جي ڊگهي حڪمت عمليءَ جو حصو آهي. 1991 ۾ نوفلاءِ زون  ۽ نيم خودمختيار  حڪومت، 2003ع کانپوءِ مڪمل طور خود مختياري، 2005ع ۾ عراقي صدارت سان گڏ پارليامينٽ ۽ حڪومت ۾ حصيداري ۽ هاڻي آزادي لاءِ ريفرينڊم ، چئني پاسن کان مخالف حڪومتون ۽ نامواقف عالمي صورتحال کي نظر ۾ رکندي انهن اهڙو اعلان ڪيو آهي. ماضيءَ وانگر آزاديءَ جو  اعلان مستقبل ۾ مناسب موقعي ۽ مهل جو منظر رهندو. جيئن انگريزيءَ ۾ چوندا آهن ته ” It is a matter of when , not if “ معنيٰ ته هاڻي سوال جيڪڏهن جو نه پر ڪڏهن جو آهي.

ڪردن جي قومي جدوجهد  ثابت ڪري ٿي ته انساني سماج جي ترقيءَ جي تاريخي تسلسل ۾ قومي رياستن جو ٺهڻ هڪ فطري مرحلو آهي، جنهن کي طاقت جي زور تي هميشه لاءِ دٻائي نٿو سگهجي، ٻيو اهو ته خوداراديت قومن جو ناقابل منتقلي حق آهي. جنهن کي اهي ڪڏهن به استعمال ڪري پنهنجي مستقبل جو فيصلو ڪري ٿيون سگهن. شرط اهو آهي ته ان قوم جي فردن ۾ قومي عزت ۽ وقار جو شعور هجي. اجتماعي مفادن جو احساس هجي ۽ ان عزت ۽ ان مفاد خاطر قرباني ڏيڻ جو مادو هجي.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

Scroll To Top